Thaùng 9 naêm 1994, boä phaän söu taäp veà Ñoâng Phöông vaø AÁn Ñoä cuûa Thö Vieän Anh Quoác do moät ñöôøng daây kín ñaùo ñaõ mua laïi ñöôïc toaøn boä 29 thuû baûn kinh coå cuûa Phaät Giaùo ñöôïc khaéc treân voõ caây baïch ñaøn, vöøa môùi ñöôïc phaùt hieän taïi Kashmir (teân cuõ laø Caøn-Ñaø-La), trong vuøng Taây Baéc Hoài Quoác, giaùp ranh A Phuù Haõn. Coù leõ ñeå traùnh nhöõng raéc roái ngoaïi giao vôùi quoác gia lieân heä veà vieäc moät coå vaät quùy bò ñöa ra nöôùc ngoaøi, Thö Vieän Anh Quoác ñaõ giöõ im laëng veà söï phaùt hieän naøy maõi cho ñeán thaùng 6 naêm 1996 môùi chòu coâng boá, gaây neân moät söï chuù taâm ñaëc bieät cuûa giôùi truyeàn thoâng quoác teá tröôùc khaùm phaù quan troïng cuûa nhaân loaïi veà maët khaûo coå hoïc naøy. Vì baûn kinh ñöôïc vieát baèng tieáng ñòa phöông Kharosti, moät coå ngöõ cuûa vuøng Baéc AÁn,  nhöõng hoïc giaû coù khaû naêng ñoïc ñöôïc loaïi ngoân ngöõ   naøy treân theá giôùi hieän raát hieám hoi, trong soá ñoù moät nhaân vaät maø teân tuoåi ñöôïc bieát ñeán treân taàm voùc quoác teá veà laõnh vöïc naøy laø TS. Richard Salomon, Giaùo sö ngoân ngöõ vaø vaên chöông AÙ Chaâu taïi DH Washington, (UW). Vì khaû naêng uyeân baùc cuûa oâng veà coå ngöõ AÁn Ñoä, GS. Salomon ñaõ ñöôïc Thö Vieän Anh Quoác môøi laøm Chuû tòch moät UÛy Ban goàm caùc hoïc giaû chuyeân moân ñeå nghieân cöùu boä coå kinh quùy giaù cuûa Phaät Giaùo vöøa môùi phaùt hieän. Toaøn boä uûy ban ñaõ laøm vieäc  toaøn thôøi trong voøng 6 thaùng vaø keát quaû sô khôûicuûa coâng trình nghieân cöùu naøy ñaõ ñöôïc GS. Salomon ñuùc keát laïi trong taùc phaåm cuûa oâng, “Ancient Buddhist Scrolls from Gandharan” do University of Washington Press, Seattle aán haønh vaø xuaát baûn vaøo naêm 1999.

Baøi vieát naøy ñaõ döïa vaøo moät soá taøi lieäu phaân phaùt (hand-outs) cuûa GS. Salomon trong caùc buoåi noùi chuyeän taïi thaønh phoá Seattle, Hoa Kyø veà ñeà taøi naøy, tuy nhieân chuû yeáu laø toùm taét laïi moät phaàn noäi dung cuûa cuoán saùch “Ancient Buddhist Scrolls from Gandharan” cuûa GS. Salomon. Vì muoán neâu baät taàm möùc quan troïng cuûa vieäc khaùm phaù boä coå kinh naøy, chuùng toâi xin pheùp quùy ñoäc giaû ñöôïc löôïc boû nhöõng phaàn coù tính caùch chuyeân moân cuûa moân khaûo coå hoïc maø chæ taäp trung khai thaùc caùc chöông noùi veà noäi dung vaø yù nghóa cuûa söï khaùm phaù boä coå Kinh Caøn-Ñaø-La (Chöông I, II, III vaø VII).

Nhö ta bieát, vieäc khaùm phaù ra boä Kinh Kharosthi, baûn kinh vieát tay coå nhaát cuûa PG ñöôïc tìm thaáy cho ñeán nay taïi Caøn-Ñaø-La (Gandhara) coù yù nghóa raát ñaëc bieät quan troïng ñoái vôùi Phaät Giaùo vì noù giuùp chieáu roïi vaøi nhaõn quan vaøo thôøi tieàn hieän ñaïi, thôøi tieàn saùng taùc kinh ñieãn; cho ta thaáy caùc coäng ñoàng Phaät Giaùo tieân khôûi vaøo thôøi aáy ñaõ ñoïc nhöõng kinh gì, tröôùc khi “Tam Taïng kinh ñieãn” ñöôïc keát taäp. Ñoàng thôøi noù cuõng heù môû cho chuùng ta moät caùi nhìn vaøo cung caùch sinh hoaït cuûa caùc coäng ñoàng Phaät Giaùo thôøi coå, trong ñoù Caøn-Ña-La laø moät trung taâm quan troïng vaø töø ñaây Phaät Giaùo ñaõ ñöôïc truyeàn baù, hoaèng hoaù nhö theá naøo. Theá neân, tröôùc khi ñi saâu vaøo noäi dung cuûa coâng trình söu khaûo naøy, thieát töôûng chuùng ta cuõng neân coù moät caùi nhìn toång quaùt veà vieäc hình thaønh coäng ñoàng Phaät giaùo Caøn-Ñaø-La vaø nhöõng ñoùng goùp cuûa noù trong tieán trình phaùt trieån cuûa Phaät giaùo taïi AÙ Chaâu.

Caøn-Ñaø-La laø teân goïi cuõ cuûa moät vuøng ñaát nay laø thung luõng Peshawar Valley cuûa Hoài Quoác, giaùp giôùi vôùi bieân giôùi A Phuù Haõn ôû phía Taây vaø soâng AÁn Haø ôû phía Ñoâng. Ngoân ngöõ chính cuûa cö daân vuøng naøy laø thoå ngöõ Ghandhari thuoäc ngöõ heä Prakrit, thoaùt thai töø Sanskrit maø Kharosthi laø vaên töï chính.

Khoaûng theá kyû thöù 1 vaø 2 sau TL, döôùi caùc trieàu ñaïi Indo-Scythian vaø Kusana, Caøn Ñaø La laø moät trung taâm chính trò vaø toân giaùo lôùn. Thaønh phoá quyeàn löïc vaø giaøu coù naøy nhôø naèm vaøo vò trí then choát chieán löôïc treân ngaû tö “con ñöôøng luïa” giao thöông cuûa Chaâu AÙ, noái lieàn AÁn Ñoä vôùi Ba Tö, Trung AÙ cuõng nhö vôùi caû Trung Ñoâng vaø AÂu Chaâu, neân ñöôïc coi nhö laø moät tuï ñieåm giao löu vaên hoaù quan troïng.

Caên cöù vaøo nhöõng taøi lieäu lòch söû coøn löu laïi thì Phaät giaùo coù theå ñaõ phaùt trieån taïi Caøn-Ñaø-La trong khoaûng giöõa theá kyû thöù 3 tröôùc TL vì thaønh phoá naøy nhö ñöôïc bieát, naèm trong laõnh thoå thuoäc quyeàn cai trò cuûa vua A Duïc , moät vò vua raát suøng moä Phaät giaùo maø caùc chöùng tích ñöôïc bieát ñeán nhö laø “truï ñaù A Duïc” cuõng ñaõ ñöôïc tìm thaáy taïi ñaây. Hôn theá nöõa, cuoäc ñoái thoaïi trieát lyù giöõa Tyø kheo Na Tieân vaø vua Milanda -vò vua vó ñaïi nhaát cuûa trieàu ñaïi Indo-Greek ñaõ cai trò vuøng naøy vaøo khoaûng theá kyû thöù 2 tröôùc TL- ñaõ ñöôïc ghi cheùp laïi ñaày ñuû trong nhöõng kinh saùch Phaät giaùo.

Nhöng phaûi ñôïi ñeán khoaûng theá kyû 1-2 sau TL, Caøn-Ñaø-La môùi trôû thaønh moät trung taâm Phaät giaùo quan troïng thuoäc phaùi Chaùnh Truyeàn, aûnh höôûng bôûi caùc toâng phaùi thuoäc truyeàn thoáng Nhaát Thieát Höõu Boä (Sarvastivadin), vaø töø ñaây, caùc taêng só Phaät giaùo Caøn-Ñaø-La ñaõ mang giaùo phaùp cuûa ñaïo Phaät vöôït ra khoûi bieân giôùi AÁn Ñoä ñi rao truyeàn taïi caùc quoác gia laân caän nhö Ba Tö, Trung Quoác,...  maø chöùng côù cuï theå laø hai baûn kinh Phaät giaùo ñöôïc vieát baèng chöõ Kharosthi thuoäc ngoân ngöõ  Gandhari ñaõ ñöôïc tìm thaáy taïi Lieãu Döông vaø Traøng An, hai trung taâm Phaät Giaùo quan troïng ñaàu tieân taïi Trung Quoác. Hôn theá nöõa, noäi dung cuûa boä A-Tì-Ñaït-Ma thuoäc truyeàn thoáng Nhaát Thieát Höõu Boä -cuï theå laø A-Tì-Ñaø-Taâm-Luaän (Abhidharma - hidaya) coøn toàn taïi ñeán ngaøy nay laø baûn dòch qua tieáng Trung Quoác, ñöôïc caùc hoïc giaû ñöông ñaïi nghieân cöùu veà lòch söû Phaät giaùo ñoàng yù laø ñöôïc keát taäp taïi Caøn-Ñaø-La. Moät söï kieän khoâng keùm phaàn quan troïng trong lòch söû phaùt trieån Phaät giaùo laø cuõng vaøo thôøi ñieåm naøy, phaùi Ñaïi Thöøa baét ñaàu xuaát hieän maø nhieàu nhaø nghieân cöùu cho laø ñaõ ñöôïc baét nguoàn töø Caøn-Ñaø-La, caên cöù vaøo caùc coâng trình ñieâu khaéc hình töôïng Boà Taùt ñöôïc tìm thaáy taïi ñaây.

Theá cho neân tính caùch quan troïng cuûa Phaät giaùo Caøn-Ñaø-La laø, do vò trí chieán löôïc quan troïng cuûa noù, ñaõ ñoùng moät vai troø then choát trong lòch söû vaên hoaù AÙ Chaâu nhö laø moät chieác baøn nhuùn maø söùc baät cuûa noù ñaõ taïo cho Phaät giaùo moät böôùc nhaûy voït, töø ñaây Phaät giaùo ñöôïc baønh tröôùng töø queâ höông AÁn Ñoä lan vaøo Taân Cöông (Trung AÙ) vaø Trung Quoác, roài töø ñoù truyeàn khaép Ñoâng AÙ vaø cuoái cuøng, trôû thaønh moät toân giaùo coù taàm voùc quoác teá. Tuy nhieân Phaät giaùo taïi Caøn-Ñaø-La ñaõ taøn luïi daàn khoaûng sau theá kyû thöù 3 vaø hoaøn toaøn bieán maát vaøo khoaûng theá kyû thöù 10, cho neân truyeàn thoáng Phaät giaùo naøy cuõng ñaõ bò mai moät. Söï phaùt hieän boä thuû baûn coå kinh Kharosthi vì theá ñaõ goùp phaàn ñöa ra moät chöùng côù quan troïng cho caùc hoïc giaû ñöông ñaïi trong noã löïc töø tröôùc ñeán nay muoán chöùng minh raèng, caên cöù vaøo nhöõng chöùng tích löu laïi taïi Caøn-Ñaø-La nhö  hình töôïng ñieâu khaéc, moä thaùp vaø nhöõng kieán truùc, chöõ khaéc treân ñaù,... nay ñöôïc boå tuùc theâm baèng moät chöùng lieäu cuï theå hôn laø kinh ñieãn, voán giöõ vai troø heä troïng trong vieäc truyeàn baù Phaät giaùo, cho thaáy Caøn-Ñaø-La moät thôøi ñaõ laø moät trung taâm Phaät giaùo quan troïng.

Caùc hoïc giaû chuyeân nghieân cöùu veà Phaät giaùo thôøi kyø tieàn sô khôûi taïi AÁn Ñoä, töø laâu cuõng ñaõ ñöa ra giaû thuyeát raèng, vôùi moät trung taâm Phaät giaùo coù taàm voùc nhö Caøn-Ñaø-La, chaéc chaén taïi ñaây phaûi coù nhöõng hoïc vieän, nhöõng taøng kinh caùc cuûa caùc töï vieän, löu tröõ nhöõng thuû baûn kinh saùch quùy giaù. Nhöõng thuû baûn cuûa boä coå kinh Kharosthi vöøa ñöôïc khaùm phaù, ñöôïc choân trong caùc bình baèng ñaát seùt nung, theo GS. Salomon, laø nhöõng baûn cuõ bò loaïi ra cuûa taøng kinh caùc cuûa tu vieän, ñöôïc toâ laïi roài choân ñi theo nghi leã toáng taùng daønh cho caùc taêng só ñaõ qua ñôøi. Söï khaùm phaù naøy laø moät taøi saûn quùy baùu ngoaøi caû mô öôùc cuûa GS Salomon, vì theo oâng, moät caùch lyù töôûng maø noùi, muoán bieát ñeán caùc toâng phaùi sô khôûi cuûa Phaät giaùo laø phaûi kieám cho ñöôïc caùc dö vaät cuûa caùc taøng kinh caùc cuûa tu vieän. Boä coå kinh ñöôïc tìm thaáy taïi Caøn-Ñaø-La -tuy laø moät maãu ngaãu nhieân- coù theå bieåu tröng khoâng ít thì nhieàu cho nhöõng boä saùch töø moät taøng kinh caùc lôùn, coù theå laø raát lôùn, cuûa moät tu vieän Phaät giaùo thuoäc truyeàn thoáng Phaùp Taïng Boä (Dharmaguptaka) vaøo khoaûng theá kyû thöù I sau TL. Khaùm phaù naøy cuõng cho thaáy Phaät giaùo, cuï theå laø Phaät giaùo Caø-Ñaø-La, ñaõ ñöôïc hoäi nhaäp nhö theá naøo taïi vuøng Baéc AÁn vaø do ñoù ñaõ taïo neân nhöõng truyeàn thoáng mang maøu saéc ñòa phöông, ñoàng thôøi noù xaùc minh moät giaû thuyeát ñaõ neâu ra töø laâu nhöng nay môùi ñöôïc kieåm chöùng veà söï hieän höõu cuûa moät boä Kinh Phaät giaùo Caøn-Ñaø-La nay ñaõ mai moät. Hôn theá nöõa, noù coøn laø moät chöùng côù veà moät daáu moác quan troïng cuûa tieán trình hình thaønh kinh ñieãn Phaät giaùo töø truyeàn thoáng ñoïc tuïng truyeàn khaåu tröôùc ñaây böôùc qua giai ñoaïn ghi cheùp baèøng vaên töï.

A - NOÄI DUNG

Nhö ñaõ noùi ôû treân, boä thuû baûn söu taäp vöøa tìm ñöôïc coù theå ñöôïc coi nhö laø moät maãu ngaãu nhieân tieâu bieåu cho nhöõng gì ñöôïc löu giöõ taïi moät taøng kinh caùc cuûa moät tu vieän Phaät giaùo taïi Caøn-Ñaø-La vaøo khoaûng theá kyû thöù I sau TL, cho neân ta seõ khoâng ngaïc nhieân khi thaáy noù bao goàm haàu nhö ñuû moïi theå loaïi ñöôïc duøng trong vieäc saùng taùc kinh ñieãn Phaät giaùo, keå caû vaên xuoâi, keä tuïng, vaø taùn luaän. Ñaëc bieät moät ñieàu ñöôïc ghi nhaän ôû ñaây laø toaøn boä theå taøi vaên xuoâi ñöôïc vieát baèng vaên töï Kharosthi thuoäc ngoân ngöõ Gandhari (Caøn-Ñaø-La).

1.Kinh ñieãn baèng vaên xuoâi vaø Luaän giaûi

Veà maët naøy, ngöôøi ta tìm thaáy coù caùc baøi kinh töông ñoái khaù daøi nhö Kinh Phuùng Tuïng (Sangiti-Sutra), maø noäi dung ñaõ ñöôïc Ngaøi Huyeàn Trang dòch ra Haùn Vaên ñöôïc bieát ñeán nhö laø Taäp Boä Kinh (Sangiti-paryaya), tuy nhieân noäi dung cuûa phaàn luaän giaûi thì hai beân hoaøn toaøn khaùc nhau. Ñaây cuõng chính laø baøi Kinh thöù 33 trong Tröôøng Boä Kinh cuûa  truyeàn thoáng Pali (1) maø noäi dung töông töï cuõng ñöôï c tìm thaáy trong caùc truyeàn thoáng Sanskrit hay caùc baûn dòch Haùn Vaên ñöôïc bieát döôùi teân goïi laø Kinh Tröôøng A Haøm.

Moät baøi kinh khaùc dieãn giaûi veà boán taàng thieàn coù noäi dung töông töï nhö ñöôïc trình baøy trong caùc Kinh ñieãn Pali, cuï theå nhö Sallekha-sutta (baøi Kinh soá 1.8 trong Trung Boä Kinh) (2).

Moät baøi kinh thöù ba thuoäc theå taøi vaên xuoâi coù noäi dung töông töï nhö moät phaàn cuaû Taêng-Nhaát-Boä-Kinh cuûa truyeàn thoáng Pali maø noäi dung ñöôïc chia laøm ba phaàn chính, trong ñoù phaàn thöù nhaát ghi laïi cuoäc ñoái thoaïi giöaõ Ñöùc Phaät vaø moät ngöôøi Baø La Moân teân Dhona, raát gioáng vôùi cuoäc ñoái thoaïi trong Taêng Nhaát Boä (Anguttara 2.37-9):

“[Ngöôøi Baø La Moân Dhona] (3) tieán gaàn ñeán Ñöùc Theá Toân vaø sau khi tieáp caän [ñaõ noùi nhöõng lôøi naøy] vôùi Ñöùc Phaät:
-Thöa Ngaøi, Ngaøi seõ trôû thaønh moät vò Trôøi?
- Khoâng, Baø la Moân, Ta seõ khoâng laø moät vò Trôøi.
- Thöa Ngaøi, Ngaøi seõ laø moät Caøn-thaùt-baø?
- Khoâng, Baø la moân, ta seõ khoâng laø moät Caøn thaùt-baø.
- Thöa Ngaøi, nhö theá Ngaøi seõ laø moät Quûy Daï xoa?
- Khoâng, Baø la moân, ta seõ khoâng laø moät Quûy Daï xoa?
- Thöa Ngaøi, nhö theá Ngaøi seõ laø moät con ngöôøi?
- Khoâng, Baø la moân, ta seõ khoâng laø moät con ngöôøi.
- Khi Ngaøi ñöôïc hoûi, “Thöa Ngaøi, Ngaøi seõ trôû thaønh moät vò Trôøi?” Ngaøi traû lôøi nhö vaày, “Khoâng, Baø la Moân, Ta seõ khoâng laø moät vò Trôøi.” Khi Ngaøi ñöôïc hoûi, “Thöa Ngaøi, Ngaøi seõ laø moät Caøn-thaùt-baø?”   Ngaøi traû lôøi nhö vaày, “Khoâng, Baø la moân, ta seõ khoâng laø moät Caøn thaùt-baø.”  Khi Ngaøi ñöôïc hoûi, “Thöa Ngaøi, nhö theá Ngaøi seõ laø moät Quûy Daï xoa?” Ngaøi traû lôøi nhö vaày, “Khoâng, Baø la moân, ta seõ khoâng laø moät Quûy Daï xoa?” Khi Ngaøi ñöôïc hoûi, “Thöa Ngaøi, nhö theá Ngaøi seõ laø moät con ngöôøi?” Ngaøi traû lôøi nhö vaày, “Khoâng, Baø la moân, ta seõ khoâng laø moät con ngöôøi.” Vaäy thöa Ngaøi, Ngaøi seõ laø caùi gì ?
- Ta laø moät vò Phaät, naøy ngöôøi Baø La Moân, ta laø moät vò Phaät...”

2 - Luaän vaø Nhöõng Chuù Giaûi

Moät soá löôïng lôùn vaên baûn trong boä söu taäp naøy goàm Luaän vaø nhöõng Chuù Giaûi. Nhöõng thi keä ñöôïc trích daãn trong nhöõng chuù giaûi naøy töông töï nhö nhöõng baøi maø chuùng ta thöôøng thaáy trong Tam Taïng kinh ñieãn thuoäc truyeàn thoáng Pali thuoäc Kinh Tieåu boä (Khuddakka-nikaya) nhö Kinh Taäp (Sutta-nipata), Öu-ñaø-na (Udana: Kinh Töï thuyeát, moät phaàn cuûa Tieåu boä kinh), Phaùp Cuù, Baûn söï kinh (Itivuttaka), vaø Tröôûng laõo taêng keä (Theragatha). Sau ñaây laø moät ñoaïn Luaän ñieãn hình, ñöôïc taïm dòch nhö sau:

“Töø hoaïi ñeán baát hoaïi...”:...: “Baát hoaïi” laø ñaëc tính cuûa Nieát baøn. “Hoaïi” laø ñaëc tính cuûa nguõ uaån maø ta phaûi loaïi tröø. Ta neân tìm kieám Nieát baøn; ñoù laø traïng thaùi trôû neân baát hoaïi. “Ngoïn löûa thieâu ñoát”, [coù nghóa laø, thieâu ñoát] do tam ñoäc; ta phaûi tìm caùch loaïi tröø chuùng. Baát cöù ôû ñaâu khoâng coù ngoïn löûa thieâu ñoát [nhö theá] choã ñoù trôû neân “an tònh”...

Moät caùch toùm taét: “Hoaïi” laø khoå;  (trang 29) “ngoïn löûa thieâu ñoát” ñang buøng chaùy; vaø “chuyeån ñoåi” (coù nghóa laø söï buøng chaùy naøy) neân ñöôïc loaïi tröø baèng phöông tieän kieán thöùc; ñaây laø chaùnh ñaïo. Ngöôïc laïi : “ñoaïn” coù nghóa laø loaïi tröø phieàn naõo; “chuyeån ñoåi” coù nghóa laø loaïi tröø nghieäp baùo; [vaø] “baát hoaïi” coù nghóa laø loaïi tröø ñau khoå.”

Sau ñaây laø moät ñoaïn ngaén trong moät baøi luaän khaùc:

“Söï vaät hieän höõu ôû khaép moïi thôøi. Söï vaät hieän höõu ôû khaép nôi. Söï vaät hieän höõu trong boái caûnh cuûa chuùng. Söï vaät hieän höõu nhö laø lyù do maø chuùng hieän höõu. Söï vaät hieän höõu nhö laø caùc toång theå. Söï vaät hieän höõu nhö laø do caùc nhaân. Söï vaät hieän höõu nhö laø do caùc duyeân.”

3 - Caùc baøi Thi Keä

Caùc baøi thi keä trong thuû baûn Kharosthi naøy töông ñoái quen thuoäc vôùi chuùng ta  hôn laø hai theå loaïi treân vì ngöôøi ta coù theå tìm ra ñöôïc noäi dung töông töï cuûa chuùng trong caùc kinh ñieãn Phaïn ngöõ hay Haùn Taïng, cuï theå laø Caên baûn Nhaát thieát höõu boä luaän tuïng (Mulasarvatosvada-Vinaya).

Sau ñaây laø baøi thi keä keå chuyeän moät chaøng thanh nieân teân Kusuma, do cuùng döôøng moät boâng hoa  trang söùc treân maùi toùc mình cho ngoâi thaùp cuûa vò coå Phaät Tyø baø thi maø ñöôïc höôûng phöôùc baùu trong nhieàu ñôøi, taùi sanh nhieàu laàn vaøo coõi trôøi vaø laàn cuoái cuøng trôû laïi laøm ngöôøi, trôû thaønh ñeä töû cuûa Phaät:

“Caøi moät caùnh hoa vaøo vaønh tai, ñoäi voøng hoa [vaøo ñaàu], toâi ñi ra coâng vieân cuøng vôùi chuùng baïn.

ÔÛ ñoù toâi thaáy moät ñaïi thaùp cuûa vò Phaät noåi tieáng Tyø baø thi maø moät ñaùm ñoâng ñang tuï hoïp ñeå thôø laïy vaø vinh danh Ngaøi.

Nhöõng ngöôøi baïn toâi ñeán quyø beân ngoâi coå thaùp vaø ñaët leân ñoù nhöõng voøng hoa vôùi taát caû taâm thaønh.

Thaáy vieäc laøm cuûa hoï vaø quan saùt nhöõng ngöôøi khaùc cuõng laøm nhö theá, toâi gôõ caùnh hoa ôû beân tai kính caån daâng leân ngoâi coå thaùp.

Chaúng coù gì laø nhoû beù ít oi neáu ngöôøi ta daâng caû taâm thaønh leân Nhö Lai vaø nhöõng moân ñoà cuûa chö  Phaät.

Neáu nhö tröôùc ñaây toâi ñaõ ñöôïc bieát ñeán Nhö Lai cuøng vôùi nhöõng ñöùc haïnh cao quùy cuûa Ngaøi chaéc laø toâi ñaõ thôø phöôïng Ngaøi hôn theá nöõa; [ñieàu naøy chaéc laø ñaõ mang laïi ñöôïc nhieàu phöôùc ñöùc (?)].

Theá neân, neáu bieát ñöôïc voâ löôïng ñöùc haïnh cuûa Ñöùc Boån Sö, thôø phöôïng nhöõng coå thaùp, chaéc chaén laø seõ ñöôïc giaûi thoaùt vaø taùi sanh vaøo nôi toát laønh.

Chæ cuùng döôøng moät caùnh hoa, toâi ñaõ ñöôïc bao nhieâu vò trôøi   phuïc vuï qua haøng ngaøn a raêng tyø kieáp vaø chung cuoäc ñöôïc giaûi thoaùt.

Thöa chö toân ñöùc, toâi nhôù laïi ñöôïc ñieàu naøy; chæ cuùng döôøng moät caùnh hoa, toâi ñaõ gaët ñöôïc quaû laønh cuûa haønh ñoäng aáy. Nghieäp baùo khoâng bao giôø sai chaïy.”

Nhö theá , vò ñaïi ñeä töû Kusuma, ngöôøi taêng só moân ñeä cuûa Ñöùc Theá Toân ñaõ keå laïi caâu chuyeän veà nghieäp quûa cuûa chính oâng ta ôû beân bôø hoà Anavatapta.

Moät baøi thi keä khaùc laø baøi  thô noåi tieáng “Con Teâ Ngöu Moät Söøng”, (Pali: Khaggavisana-sutta; Sanskrit: Khadgavisana-gatha), vaø laø moät trong nhöõng baøi kinh quan troïng ñöôïc laäp laïi ñeán ba laàn trong Tieåu-boä-kinh (Khuddakka-nikaya) cuûa truyeàn thoáng Nguyeân Thuûy (4):

Nhö con voi ñoám to lôùn, duõng maõnh laùnh xa baày ñaøn [vaøo choán nuùi röøng, ngöôøi haõy soáng rieâng moät mình nhö con teâ ngöu moät söøng].

Giaûi phoùng mình ra khoûi tham lam, löøa ñaûo, laàm laïc, si meâ; töø boû gieøm pha, toäi loãi, trôû thaønh [voâ öôùc voïng sôû caàu trong ñôøi soáng theá tuïc], ngöôøi haõy soáng rieâng moät mình nhö con teâ ngöu moät söøng.

Taïi nhaø cuõng nhö khaép moïi nôi, traùnh taát caû moïi ñaáu tranh xung ñoät, haøi loøng vôùi baát cöù caùi gì; [chaáp nhaän hieåm nguy] khoâng sôï haõi, ngöôøi haõy soáng rieâng moät mình nhö con teâ ngöu moät söøng.

4 - Caùc Baøi Kinh Thí Duï (Avadanas)

Ñaây laø moät theå cuûa vaên chöông Phaät giaùo, ñaëc bieät laø vaên chöông Phaät giaùo heä Sanskrit, goàm nhöõng chuyeän giaûi thích nghieäp löïc, tieàn thaân gioáng nhö Tuùc Sanh truyeän. Haàu heát nhöõng baøi trong boä söu taäp naøy laø nhöõng baøi khoâng quen thuoäc, ít tìm thaáy trong caùc kinh saùch hieän nay.

Tuy ñöôïc goïi laø Phaåm Thí duï tuy nhieân noäi dung cuûa caùc baøi kinh naøy ñaõ khoâng minh hoïa baèng nhöõng chuyeän tích veà nghieäp löïc nhö thöôøng ñöôïc thaáy trong caùc kinh saùch Phaät giaùo veà loaïi naøy, maø chæ ñeà caäp ñeán caùc nhaân vaät thuoäc hai dieän sau ñaây: nhöõng khuoân maët noåi tieáng döôùi thôøi Ñöùc Phaät nhö Gavampati, Maha Ca Dieáp, vua A Duïc,... vaø nhöõng nhaân vaät lòch söû ñöông thôøi döôùi trieàu ñaïi Indo-Scythian taïi Caøn-Ñaø-La nhö Jihonika, Aspavarman...

Moät soá loaïi truyeän tích khaùc coù hình thöùc gioáng nhö loaïi Thí duï nhöng laïi ñöôïc saép xeáp döôùi ñeà muïc goïi laø chuyeän Tieàn thaân (purvayogah), keå laïi nhöõng chuyeän luaân hoài taùi sanh cuûa caùc nhaân vaät danh tieáng trong truyeàn thoáng Phaät giaùo nhö  A Nhaõ Kieàu Traàn Nhö, A Nan, caùc Boà Taùt. Chaúng haïn nhö truyeän keå tieàn thaân cuûa Ngaøi Kieàu Traàn Nhö laø moät ngöôøi thôï laøm ñoà goám. Boä Ñaïi söï (Mahavatsu) sau naøy, trong phaàn Tuùc Sanh truyeän cuõng coù moät soá tình tieát cuõng gaàn gioáng nhö theá.

Sau ñaây laø moät ñoaïn ñieãn hình trong caâu chuyeän ngaén noùi veà tieàn thaân cuûa Ngaøi A Nan:

“Tieàn thaân cuûa A Nan: Toaøn phaàn môû ñaàu ñöôïc tuïng ñoïc theo nghi thöùc thoâng thöôøng (?). Gadhabadhaga nguyeân laø vua cuûa xöù Dieâm-phuø-ñeà. OÂng coù hai ngöôøi con trai, cuõng laø nhöõng vò toång traán ñòa phöông cuûa oâng ta: Sabrudidrigo vaø Bhano. Sabrudidrigo sau naøy trôû thaønh moät nhaø tu khaát só vaø ñaït ñeán giaùc ngoä.  Caâu chuyeän ñöôïc tuïng ñoïc hoaøn toaøn. Truyeän soá 5.”

Ngoaøi boán theå taøi chính treân ñaây, ngöôøi ta coøn tìm thaáy trong boä coå kinh naøy moät soá baøi taùn luaän, tuy nhieân ñieàu ñaùng tieác laø nhöõng maûnh voû caây chöùa caùc ñoaïn vaên naøy ñaõ bò hö hoûng neân khoâng theå ñoïc ñöôïc toaøn veïn noäi dung. Toùm laïi, caên cöù treân nhöõng nghieân cöùu sô khôûi veà boä coå kinh naøy, ngöôøi ta thaáy raèng chæ coù khoaûng moät phaàn tö cuûa boä söu taäp laø coù noäi dung gaàn guõi vôùi caùc kinh ñieãn Phaät giaùo thuoäc truyeàn thoáng Pali, Sanskrit vaø Haùn Taïng ñöôïc löu truyeàn hieän nay, coøn phaàn lôùn ñaõ phaûn aûnh nhöõng noäi dung cuûa moät truyeàn thoáng Phaät Giaùo mang tính ñòa phöông, ñöôïc keát taäp taïi Caøn-Ñaø-La.

B . NIEÂN ÑAÏI

Nhö ñöôïc ñeà caäp ñeán ôû treân, hai nhaân vaät lòch söû ñaõ ñöôïc neâu leân trong phaåm Thí duï cuûa boä coå kinh naøy laø vua Jihonika vaø Aspavarman.

Caên cöù vaøo nhöõng chöùng lieäu ñöôïc khaùm phaù taïi vuøng naøy, ñaëc bieät laø nhöõng ñoàng tieàn baïc cuûa trieàu ñaïi Jihonika, nhaø khaûo coå hoïc Marshall ñaõ xaùc ñònh nieân ñaïi cai trò cuûa vua Jihonika laø vaøo khoaûng naêm 35 sau TL (5). Gaàn ñaây nhaø khaûo coå hoïc McDowall (1973), beân caïnh nhöõng ñoàng tieàn naøy cuøng vôùi nhöõng baèng chöùng khaûo coå môùi ñöôïc phaùt hieän vaø caùc cuoäc nghieân cöùu theâm veà lòch söû coå vaên ñòa phöông, cuõng ñaõ ñoàng yù vôùi Marshall, xaùc ñònh moät caùch chaéc chaén raèng trieàu ñaïi cuûa vua Jihonika trò vì laø vaøo khoaûng moät phaàn tö theá kyû ñaàu tieân sau Taây lòch (6).

Nhaân vaät thöù hai ñöôïc giôùi thieäu trong boä kinh naøy laø Aspavarman vôùi phaåm haøm laø Quan tö leänh, xem ra oâng laø vò töôùng chæ huy quaân ñoäi döôùi trieàu vua Jihonika, töùc laø ngöôøi soáng cuøng thôøi vôùi Jihonika. Caû hai ñeàu laø nhöõng ñeä töû thuaàn thaønh cuûa Phaät Giaùo.

Khi ñaõ xaùc ñònh ñöôïc nieân ñaïi cuûa trieàu ñaïi Jihonika, ngöôøi ta coù theå ñi ñeán keát luaän raèng boä thuû baûn coå kinh Kharosthi khoâng theå ñöôïc vieát ra vaøo thôøi ñieåm tröôùc trieàu ñaïi Jihonika, töùc laø tröôùc naêm 35 sau TL maø phaûi ñöôïc vieát ra hoaëc laø cuøng thôøi vua Jihonika hay ít ra neáu chaäm laém cuõng phaûi vaøo khoaûng hai theá kyû sau ñoù trôû laïi. Tuy nhieân, ñaây chæ laø nhöõng suy ñoaùn thuaàn lyù, muoán coù moät keát luaän döùt khoaùt hôn, ngöôøi ta ñaõ phaûi döïa vaøo khoa khaûo coå hoïc.

Ñeå xaùc ñònh nieân ñaïi, baèng chöùng ñaùng tin caäy hôn caû laø caùc bình ñoà goám chöùa ñöïng boä thuû baûn coå kinh Kharosthi. Moät nhaø chuyeân moân veà laõnh vöïc naøy, Raymond Allchin, caên cöù vaøo kieåu caùch vaø kyõ thuaät saûn xuaát ñaõ ñi ñeán keát luaän laø caùc bình ñoà goám naøy coù nieân ñaïi vaøo khoaûng ñaàu hoaëc giöõa trieàu ñaïi Kusana -töùc trieàu ñaïi keá tieáp Jihonika, vaøo khoaûng theá kyû thöù I ñeán thöù II sau TL. Keát luaän naøy ñöôïc boå tuùc theâm baèng vieäc nghieân cöùu loaïi chöõ ñöôïc khaéc treân nhöõng bình ñoà goám naøy maø caùc nhaø chuyeân moân veà ngöõ hoïc, cuõng xaùc ñònh laø coù cuøng nieân ñaïi.

Caùc nhaø hoïc giaû nghieân cöùu veà nguoàn goác, lòch söû Phaät giaùo thôøi sô khôûi trong khoaûng hai theá kyû trôû laïi ñaây khoâng nhöõng ñaõ gaëp khoù khaên trong vieäc lyù giaûi quaù khöù khi ñoái ñaàu vôùi nhöõng söï kieän ñaõ xaûy ra treân 2500 naêm tröôùc maø theâm vaøo ñoù vì Phaät giaùo ñaõ taøn luïi taïi AÁn Ñoä töø bao nhieâu theá kyû qua neân khoù coù theå tìm ñöôïc nhöõng nguoàn taøi lieäu goác. Ñeå khaéc phuïc vaán naïn naøy, caùc nhaø hoïc giaû khoâng coøn moät choïn löïa naøo khaùc hôn laø nöông töïa chính vaøo caùc kinh saùch Phaät giaùo coøn ñöôïc löu truyeàn laïi, vaø taát caû noùi chung ñeàu coù khuynh höôùngï xem boä Tam Taïng kinh ñieãn baèng tieáng Pali cuûa Phaät giaùo Nguyeân Thuûy laø tieâu bieåu duy nhaát cho toaøn boä nhöõng sao luïc ñuùng ñaén cuûa giaùo lyù Phaät giaùo vaø ñaùng tin caäy hôn caû.

Tuy nhieân, daàn daàn vôùi nhöõng phöông thöùc tieáp caän vaø phaùt hieän môùi, ñaëc bieät laø moät soá löôïng lôùn caùc thuû baûn kinh saùch baèng tieáng Phaïn (Sanskrit) ñöôïc tìm thaáy taïi vuøng Nepal vaø Taân Cöông (nay thuoäc Trung Quoác) trong theá kyû thöù 19, caùc hoïc giaû ñaõ nhaän thöùc ñöôïc raèng vaán ñeà Phaät giaùo trong thôøi sô khôûi taïi AÁn Ñoä ñaõ mang nhöõng saéc thaùi phong phuù vaø ña daïng hôn laø hoï töôûng luùc ban ñaàu, phaûn aûnh raát nhieàu truyeàn thoáng, boä phaùi chöù khoâng phaûi chæ coù truyeàn thoáng Pali môùi laø tieâu bieåu cho nhöõng gì chaân thöïc vaø ñuùng ñaén nhaát cuûa giaùo lyù Phaät ñaø.

Chính baét nguoàn töø caùi nhìn roäng môû naøy maø GS Salomon ñaõ ñöa ra nhaän ñònh raèng: “Nhöõng kinh ñieãn cuûa truyeàn thoáng Haùn Taïng ñöôïc dòch töø nguyeân baûn AÁn Ñoä ñaõ baûo löu ñöôïc phaàn lôùn noäi dung cuûa Tam Taïng Kinh ñieãn (Kinh, Luaät, Luaän) cuûa nhöõng tröôøng phaùi Phaät Giaùo AÁn Ñoä khaùc nhau cuûa thôøi tieàn sô khôûi nhö Nhaát Thieát Höõu Boä, Phaùp Taïng Boä, Ñaïi Chuùng Boä... Maëc daàu hieän nay caùc baûn kinh goác tieáng AÁn Ñoä ñaõ khoâng coøn toàn taïi, treân nguyeân taéc, boä phaän Haùn Taïng vaãn coù ñuû tö caùch, thaåm quyeàn cuõng nhö ñaûm baûo ñöôïc xuaát xöù trung thöïc cuûa noù nhö laø caùc Kinh ñieãn cuûa truyeàn thoáng Nguyeân Thuûy.”

Ñöùng treân quan ñieåm thuaàn tuùy khaùch quan, khoa hoïc, nhöõng vaên baûn -ñaëc bieät laø thuû baûn- caøng coå ñieãn chöøng naøo thì caøng ñaûm baûo ñöôïc ñoä trung thöïc, chính xaùc cuûa noäi dung Kinh ñieãn nguyeân thuûy chöøng naáy. Tuy nhieân do ñieàu kieän khaùch quan cuûa thôøi ñaïi, caùc phöông tieän chính duøng ñeå ghi cheùp, löu tröõ kinh saùch cuûa thôøi xa xöa -thöôøng söû duïng laù boái vaø voõ caây baïch ñaøn- khoù coù theå toàn taïi laâu daøi trong khí haäu nhieät ñôùi khaéc nghieät cuûa vuøng baùn ñaûo AÁn Ñoä. Nhìn vaøo caùc Kinh ñieãn Phaät Giaùo ñöôïc chính thöùc coâng nhaän hieän nay, ta thaáy caùc soá löôïng lôùn kinh saùch cuûa truyeàn thoáng Nguyeân Thuûy coå nhaát coøn ñöôïc baûo löu taïi Tích Lan cuõng chæ coù nieân ñaïi chöøng vaøi theá kyû trôû laïi ñaây. Trong khi ñoù taïi AÁn Ñoä, Phaät Giaùo ñaõ taøn luïi töø theá kyû thöù 13, choân vuøi theo cuøng vôùi noù taát caû caùc truyeàn thoáng ghi cheùp vaø baûo löu kinh saùch cho neân raát ít kinh saùch coå ñieãn coøn toàn taïi. Nepal laø xöù maø Phaät Giaùo töông ñoái coøn soáng ñoäng cho ñeán nay, nhöõng vaên baûn kinh ñieãn coå nhaát khaùm phaù ñöôïc cuõng chæ coù nieân ñaïi khoaûng chöøng 1000 naêm trôû laïi.

Ngöôïc laïi, khí haäu sa maïc laø khí haäu thích hôïp nhaát cho vieäc löu giöõ caùc taøi lieäu ñöôïc vieát treân caùc loaïi laù caây, voõ caây... Theá cho neân, neáu khoâng keå ñeán vieäc khaùm phaù boä coå kinh laâu ñôøi nhaát cuûa Phaät Giaùo taïi Caøn-Ñaø-La, traùi vôùi nhöõng ñieàu maø ngöôøi ta tin töôûng töø tröôùc ñeán nay, caùc nhaø hoïc giaû Myõ, Nhaät Baûn vaø AÂu Chaâu chuyeân nghieân cöùu veà lòch söû Phaät Giaùo hieän nay ñaõ ñoàng yù vôùi nhau raèng söï khaùm phaù haøng ngaøn thuû baûn kinh saùch vieát baèng tieáng Phaïn vaø nhöõng thoå ngöõ ñòa phöông taïi vuøng Taân Cöông, Trung Quoác, moät trung taâm Phaät giaùo quan troïng cuûa ñaàu Thieân nieân kyû thöù nhaát, coù tuoåi taùc töø theá kyû thöù 2 ñeán theá kyû thöù 7, laïi laø nhöõng kinh ñieãn coå nhaát cuûa Phaät Giaùo ñöôïc tìm thaáy, vaø dó nhieân coù giaù trò söû lieäu  hôn laø nhöõng kinh ñieãn môùi vì ñaõ khoâng bò theâm bôùt trong suoát quaù trình chuyeån löu. Ñieàu naøy ñaõ coù moät taùc ñoäng vaø aûnh höôûng lôùn treân quan ñieåm hoïc thuaät veà vieäc nghieân cöùu lòch söû Phaät Giaùo, töø tröôùc ñeán nay voán ñaët troïng taâm vaøo kinh ñieãn Nguyeân Thuyû nhö laø nguoàn taøi lieäu coù giaù trò vaø phaûn aûnh trung thöïc nhaát giaùo lyù cuûa Phaät ñaø.

Vieäc khaùm phaù boä thuû baûn coå kinh Kharosthi ñaõ cho ta theâm moät chöùng côù cuï theå veà nhöõng kinh ñieãn ñaõ ñöôïc duøng trong giai ñoaïn sô khôûi cuûa Phaät giaùo. Qua coâng trình nghieân cöùu sô boä, ngöôøi ta ñaõ tìm thaáy moät soá khaùc bieät coù yù nghóa veà maët hình thöùc giöõa kinh ñieãn coå so vôùi caùc kinh ñieãn ñöôïc chaáp nhaän trong caùc truyeàn thoáng Phaät giaùo ñöông ñaïi, cuõng nhö coù moät soá noäi dung vaø theå loaïi maø cho ñeán nay chuùng ta chöa heà ñöôïc bieát ñeán. Ñieàu naøy ñaëc bieät quan troïng, bôûi vì Phaät giaùo -nhö baát cöù moïi toân giaùo coù truyeàn thoáng kinh vieän khaùc- nhöõng kinh ñieãn ñöôïc chính thöùc coâng nhaän thöôøng laø nhöõng baûn sao luïc theo ñuùng nguyeân vaên cuûa caùc nhoùm ñòa phöông vaø ngöõ heä khaùc bieät, cuï theå nhö truyeàn thoáng Pali, hay Taây Taïng. Nhöõng kinh saùch ñöôïc xem laø tieâu chuaån naøy khoâng theå traùnh ñöôïc vieäc  moät soá noäi dung ban ñaàu coù theå ñaõ bò æm ñi ñeå chæ ñöa ra moät phaàn naøo ñaõ ñöôïc caét loïc coù noäi dung phuø hôïp vôùi truyeàn thoáng cuûa toâng phaùi  mình, voâ hình chung nhöõng phaàn ñang tranh caõi, hoaëc bò coi laø dò giaùo coù theå ñaõ bò kieåm duyeät, caét xeùn, laøm maát ñi tính ña daïng, phong phuù cuûa kinh ñieãn tröôùc ñoù.

Theá neân chæ qua söï khaùm phaù vaø lyù giaûi caùc thuû baûn coå ñieãn, nhöõng hoïc giaû chuyeân moân veà nghieân cöùu lòch söû Phaät giaùo môùi coù theå heù nhìn ñöôïc moät vaøi söï thaät ôû phía ñaèng sau caùi beà maët ñaõ ñöôïc thieát ñònh cuûa moät truyeàn thoáng toân giaùo ñeåø coá gaéng phôi baøy ra aùnh saùng moät böùc chaân dung ña daïng, ñaày phöùc taïp cuûa lòch söû. Cuoäc khaùm phaù boä thuû baûn coå kinh Kharosthi cuûa Phaät Giaùo Caøn Ñaø La, vì theá theo ñaùnh giaù cuûa GS Salomon, “seõoõ môû ra moät chöông muïc hoaøn toaøn môùi cho caùc coâng trình nghieân cöùu Phaät giaùo sau naøy.”

 1.       Xem theâm baûn dòch cuûa HT Minh Chaâu, Kinh Phuùng Tuïng, Tröôøng Boä Kinh, Phaåm thöù 33: http://zencomp.com/greatwisdom/uni/u-kinh-truongbo/truong33.htm

2.       Töùc Kinh Saøleyyaka sutta phaåm 41, Trung Boä Kinh, Baûn dòch cuûa HT Minh Chaâu: http://zencomp.com/greatwisdom/uni/u-kinh-trungbo/trung41.htm

3.       [...] Nhöõng chöõ, caâu ñöôïc ñeå trong daáu ngoaëc vuoâng [...] laø nhöõng chöõ, caâu maø moät soá maãu töï hoaëc laø khoâng roõ raøng hoaëc ñaõ bò maát daáu trong baûn Kinh  Kharosthi, neân   noäi dung coù theå khoâng ñöôïc chính xaùc.

4.       Baûn dòch cuûa HT Thích Minh Chaâu. (Löu yù ñeán thöù töï ñaûo ngöôïc trong baûn Kinh Kharosthi).

53. Nhö con voi to lôùn,
Töø boû caû baày ñaøn,
Thaân theå ñöôïc  sanh ra,
To lôùn tôï hoa sen,
Tuøy theo söï thích thuù,
Soáng taïi choã röøng nuùi,
Haõy soáng rieâng moät mình,
Nhö teâ ngöu moät söøng.

56. Khoâng tham, khoâng löøa ñaûo,
Khoâng khaùt duïc, gieøm pha,
Moïi si meâ aùc tröôïc,
Ñöôïc gaïn saïch quaït saïch.
Trong taát caû theá giôùi,
Khoâng tham aùi uôùc voïng,
Haõy soáng rieâng moät mình,
Nhö teâ ngöu moät söøng.

42. Khaép caû boán phöông trôøi,
Khoâng saân haän vôùi ai,
Töï mình bieát vöøa ñuû,
Vôùi vaät naøy vaät khaùc,
Vöõng chòu caùc hieåm nguy,
Khoâng run sôï dao ñoäng,
Haõy soáng rieâng moät mình,
Nhö teâ ngöu moät söøng.
5.       Marshall, John. 1951. Taxila : An Illustrated Account of Archaeological Excavations Carried Out at Taxila.” Cambridge: Cambridge University Press.

6.       McDowall, David W. 1973. “The Azes Hoard from Shaikan-Dheri: Fresh Evidence for the Context of Jihonica.” pp215-30. London: Ducworth.